Familie Bartelsman

Op 3 april 1895 werd in Amsterdam mijn grootmoeder Elisabeth Maria Bartelsman geboren. Zij was de dochter van Johan DaniŽl Hillebrand Bartelsman en Antonia Antoinette Kouwenberg. Elisabeth Maria Bartelsman trouwde in Amsterdam met mijn grootvader Jan Blancke. Het huwelijk werd gesloten op 20 juni 1918 in Amsterdam. Uit dit huwelijk zijn twee zoons voortgekomen. Mijn oom Gijsbertus Antonius Blancke, die het familieonderzoek naar de familie Blancke ongeveer in 1965 begon, stierf kinderloos enkele jaren na zijn broer en mijn vader Johan Daniel Hillebrand Blancke. Van zijn aantekeningen heb ik dankbaar gebruik gemaakt als aanzet tot mijn eigen studie naar de familie Blancke. Maar hij had geen onderzoek gedaan naar de familienaam Bartelsman. De reden daarvoor werd mij duidelijk toen ik zelf mijn onderzoek begon. Zowel vader als moeder van mijn grootmoeder waren onechtelijke kinderen, en ik denk dat dit een reden kan zijn geweest dat mijn oom Bert zijn onderzoek daarnaar niet heeft voortgezet.

Johan DaniŽl Hillebrand Bartelsman en Antonia Anntoinette Kouwenberg trouwden op 9 maart 1892 in Leiden. Middels dat huwelijk werden twee kinderen erkend: Antonia Geertruida, die gedoopt werd in Leiden op 4 april 1890, en Johan Hendrikus Franciscus, die op 31 augustus 1891 werd gedoopt, ook in Leiden. Het is niet onwaarschijnlijk, dat de twee -door huwelijk erkende kinderen, gedoopt in 1890 en 1891- als natuurlijke vader de wettige vader hadden. Uit dit huwelijk werden nog 9 wettige kinderen geboren, merendeels gedoopt in Amsterdam, maar toch ook drie in Amersfoort. Enkele van de andere kinderen Bartelsman trouwden, bijvoorbeeld Hendrikus Johannes Bartelsman in 1920 in Amsterdam met Dirkje de Boer.

Johan DaniŽl Hillebrand Bartelsman en Antonia Antoinette Kouwenberg waren allebei kinderen van een ongehuwde moeder. Dat maakt, dat het niet altijd duidelijk is, wie de biologische vader was. In het geval van Antonia Antoinette Kouwenberg is mij niet bekend geworden, wie haar (en haar zuster Geertruida Adriana), biologische vader kan zijn geweest. Beide dochters werden resp. in Leiden en Oegstgeest gedoopt in 1864 en 1867. Hun moeder was Adriana Henderika Kouwenberg, die in 1843 in Groningen werd gedoopt als vermoedelijk jongste (en laatste) kind van Samuel Kouwenberg, fusilier, en Johanna de Nokker.

In het bevolkingsregister Leiden staat vermeld, dat Johanna den Okker (de Nokker!), gezinshoofd, geb. 1.4.1804 te Bergen op Zoom, met dochter Adriana Kouwenberg vanuit Delft aangekomen is op 19.8.1863 en (met kleindochter Geertruida Adriana Kouwenberg) zijn vertrokken naar Oegstgeest op 15.3.1865. Gezien de geboorte van dochter Geertruida op 28 april 1864 is Adriana Kouwenberg kort voor of kort na aankomst in Leiden zwanger geraakt. Overigens trouwen beide dochters van Adriana in Leiden, maar ook zij zelf lijkt daar te trouwen:

Bruidegom: Dirk Jacobus van den Berg
Bruid: Adriana Hendrika Kouwenberg

Plaats Leiden
Huwelijksdatum 12-09-1888

Mij zijn geen andere naamdragers bekend uit die tijd met de naam Adriana Henderika Kouwenberg.

 

Johan DaniŽl Hillebrand Bartelsman werd geboren op 29 januari 1869 in Leiden. Hij was de onwettig geboren zoon van Elisabeth Maria Bartelsman. Deze kreeg nog een onwettige dochter, Helena Hendrica Elisabeth Bartelsman geboren ook in Leiden op 5 november 1874. Deze dochter trouwde in Leiden met Jacobus Van De Wereld op 14 september 1898.

Elisabeth Maria Bartelsman woonde in Leiden in de Korte Scheistraat. Op dat adres woonde ook Johan DaniŽl Bruininga (zoon van Andries Bruijninga en Sara Van Veen), geboren 10 juni 1807 in Breda. Vermoedelijk was hij de vader van beide onwettige kinderen. Op 10 maart 1885 werd bij de burgerlijke stand in Leiden bij akte vastgelegd, dat Elisabeth Maria Bartelsman erkende ook de wettige moeder te zijn van Johan DaniŽl Hillebrand Bartelsman, die toen 16 jaar oud was. Deze wettelijke erkenning door de moeder is/was juridisch nodig, omdat de kinderen buitenechtelijk geboren waren.

In het bevolkingsregister van Leiden komen een aantal vermeldingen voor:

Elisabeth Maria Bartelsman (ongehuwd) kwam samen met Johan Daniel Bruininga (ongehuwd) 27 juli 1865 uit Ommerschans aan in Leiden. Zij woonden buurt 21.
Als zijn beroep staat vermeld: schrijver. Tussen beiden was nogal een groot leeftijdsverschil, hij was 57 en zij was 23 jaar.
Twee jaar later in 1867 kwamen naar hetzelfde adres ook vanuit Ommerschans:
Maria Elisabeth Dammuller (moeder van Elisabeth Maria Bartelsman en weduwe sinds april 1867), Stephanus Hendrik Vreze en Alida Maria Bartelsman (dochter van Theodorus Bartelsman en Maria El. Dammuller). Ook op hetzelfde adres zonder datum staat ingeschreven Johan Daniel Bartelsman, geb. 1869.

Tussen 1870 en 1873 wonen Elisabeth Bartelsman (ongehuwd), Johan D. Bruininga (ongehuwd) en Johan Daniel Hillebrand Bartelsman in
buurt huisnr. 240. 4 aug. 1873 vertrekt Elisabeth naar Amsterdam, maar onduidelijk is voor hoelang. In elk geval is zij in 1874 weer in Leiden, want 5 november 1874 bevalt zij van een dochter, die Helena Hendrika Bartelsman wordt gedoopt (N.B. Johan Bartelsman doopte in zijn eerste huwelijk ook een dochter met de naam Helena).

Tussen 1873 en 1874 staan ingeschreven op hetzelfde adres:
Johan Daniel Bruininga, Elisabeth Maria Bartelsman, Johan Daniel Hillebrand, en Marinus Anthonius Hendricus Bruininga (hij is een zoon van J.D. Bruininga met Maria van Zanten). Op 25 juli 1879 vertrekken J.D. Bruininga en zijn zoon Marinus, waarschijnlijk definitief, mogelijk naar Den Helder.
Tussen 1870 en 1880 woont Johan Daniel Hillebrand ook nog bij zijn grootmoeder, Elisabeth Dammuller en Stephan Vreze.

Omdat Elisabeth Maria Bartelsman in 1865 vanuit Ommerschans samen met Johan Daniel Bruininga aankomt in Leiden, en daar op verschillende plaatsen samen met hem woont, de namen die haar kinderen krijgen zijn tamelijk sterke aanwijzingen, dat zij wellicht een relatie hadden met elkaar. Voor hem was dat niet ongewoon want hij heeft eerder ook al samengeleefd met Johanna Meyer, waarschijnlijk sinds ongeveer 1852, en dat heeft zeker enkele jaren geduurd.

Elisabeth Maria Bartelsman zelf is geboren in Amsterdam op 30 september 1842. Zij kwam ter wereld als Elisabeth Maria Dammuller, buitenhuwelijkse dochter van Maria Elisabeth Dammuller, en zij werd in 1852 door het huwelijk van haar moeder met Theodorus Bartelsman gewettigd. Maria Elisabeth Dammuller had meer onwettige kinderen: Dirk geboren 20 apr 1841 in Amsterdam, Elisabeth Maria dus geboren 30 september 1842, Alida Maria geboren 1 mei 1846 in Amsterdam, + 9 mei 1847, en Franciscus geboren 31 mei 1848, + 31 augustus 1848. Mogelijk was Theodorus Bartelsman wel de natuurlijke vader van de vier kinderen, die tussen 1841 en 1852 geboren werden. De oorzaak was misschien, dat Maria Elisabeth Dammuller in 1839 trouwde met Abraham Westbroek. Uit dat huwelijk werd een zoon Abraham Westbroek geboren in 1840, maar zijn vader, die beeldhouwer was, schijnt al snel na de geboorte van zijn zoon vertrokken te zijn. Waarschijnlijk is het huwelijk pas veel later wettelijk ontbonden, waarna Maria Elisabeth Dammuller en Theodorus Bartelsman getrouwd zijn. Uit het huwelijk zijn nog tenminste 2 kinderen geboren. Na het overlijden van Theodorus Bartelsman in 1867 trouwde Maria Elisabeth Dammuller nog met Stephanus Hendrik Vrese (Vreeze) in 1868.

Omdat dit alles nog steeds niet helemaal duidelijk is, heb ik hier een schema over opgesteld:

       Abraham Westbroek X (1839)      Maria Elisabeth Dammuller       XX NN                                XXX 1852 Theodorus Bartelsman            XXXX 1868 Stephanus Vreze
                           |                                                            |                                                                       |
                    Abraham          Dirk..................Elisabeth Maria.........Alida Maria...........Franciscus            Alida Maria.......Alida Maria
                     1840             1841                  1842, + 1909         1846, + 1847        1848, +1848          1855, + 1858   1859, + 1940
                                                      had sinds 1865 relatie met                                                                                X 1883
                                                            Johan Daniel Bruininga                                                                               Petrus Vos
                                                                          |                                                                                                   |
                       Johan Daniel Hillebrand Bartelsman..........Helena Hendrica Elisabeth Bartelsman                                        Petrus Vos  
                                         1869                                               1874                                                                      1894 
                       X 1892 Antoinette Antonia Kouwenberg       

Theodorus Bartelsman was bij zijn huwelijk in 1852 niet meer de jongste. Hij werd geboren in 1808. Zijn echtgenote was een dochter van Benjamin Dammuller en Alida Arkestee, die haar naam zelf overigens schreef als Harkenste. Maria Elisabeth Dammuller was het laatste kind van dit echtpaar, en werd geboren in 1820 in Amsterdam.
Het echtpaar heeft enige tijd doorgebracht in het sociale werkproject Ommerschans in 1858, verloor daar ook kinderen. Ook Theodorus Bartelsman is in 1867 in Ommerschans gestorven. Zijn weduwe is daarop teruggekeerd naar Leiden.

Theodorus Bartelsman werd geboren op 28 oktober 1808 in Amsterdam als zoon van Joannes Christophorus Bartelsman en Anna Elisabeth Leuring. Hij was het voorlaatste kind  van dit echtpaar. Haar ouders waren beide afkomstig uit Nienborg in Westfalen, terwijl Joannes Christophorus Bartelsman genoemd staat als afkomstig uit Borgloh.

Uit onderzoek van de heer Bartelsman uit Mijdrecht is gebleken, dat zijns inziens Joannes Christophorus Bartelsman geboren is in Hagen Sudenfeld in juni 1765 als Joannes Christophorus Berelsman.

Hieronder volgt een kaart uit de omgeving van OsnabrŁck, dat niet zichtbaar is maar precies middenin aan de bovenkant is gelegen (dus net buiten beeld):

 

De afstand tussen Sudenfeld en Borgloh is ongeveer 10-15 km. Joannes Christoph Bartelsman gebruikte de naam Bartelsman, geeft zelf aan uit Borgloh te komen, en ten slotte noemt zijn zoon Theodorus hem in 1839 bij zijn overlijdensaangifte als afkomstig van OsnabrŁck. Maar dat Joannes Christoph Bartelsman stamt uit Berelsman uit Hagen Sudenfeld wordt toch vooral gestaafd doordat hij een tijdlang woonde bij zijn broer Johan Rudolph Berelsmann, die door huwelijk de hof Horstmann in eigendom kreeg. In Borgloh werd de naam Berelsmann weergegeven als Bertelsmann. Daarmee zijn deze broers te identificeren als de zonen van Johann Georg Berelsmann en Maria Gertrud DŁtman, die woonden in Sudenfeld, en daar tenminste 10 kinderen doopten. Johan Rudolph werd gedoopt in 1758, Joannes Christoph Berelsmann werd gedoopt op 24 juni 1765 in Hagen Sudenfeld. Zijn broer Johan Rudolph trouwde in 1783 in Borgloh met Anna Catharina Elisabeth Horstmann.

Deze tak stamt af van Conrad Berelsmann X Anna Maria Hehemann, die in 1689 in Hagen trouwden. Conrad Berelsmann zou een zoon zijn van Jacobus Meyer zu Strohen en Christina Sostes, die eerder gehuwd was met Johann Berelsmann.

In hoeverre Theodorus Bartelsman thuishoort in mijn kwartierstaat, is onduidelijk. Misschien kan alleen DNA-onderzoek dat aantonen. Ging hij al in 1842 om met Maria Elisabeth Dammuller? Die vraag heb ik nog niet kunnen beantwoorden.

Benjamin Dammuller en Alida Arkenstee

Maria Elisabeth Dammuller werd geboren in Amsterdam op 29 februari 1820 als dochter van Benjamin Dammuller en Alida Arkenstee, beiden geboren in Amsterdam. Maar ook de Dammuller's zijn weer afkomstig uit Duitsland, om precies te zijn uit Lemgo, en nog een generatie eerder uit Geislohe in Beieren. Naar deze familie deed Chris BŲdeker uitgebreid onderzoek, en veel van mijn gegevens dank ik aan hem. Benjamin Dammuller was kruier in Amsterdam, en zijn broer Jan Frederik Dammuller was pakhuisknecht. In 1772 werd hun oudste broer geboren, Dirk Dammuller en daarbij staat het volgende genoteerd in het archief te Amsterdam:

zoon Dirk
vader Dirk Dammuler                     Op 21 april 1779 is de familienaam Muller gewijzigd in Dammuler. Volgens gegevens uit het ordinaris consistorie protocol
moeder Hester van der Meer
getuigen Adam Willem Rijkhoff Eva de Leeuw
pastor Willem Noordenhout
doop 14 oktober 1772
religie Evangelisch-Luthers, Lutherse kerken
bron 255 p. 47 (folio 31v) nr. 3

De genoteerde opmerking is een beetje onzinnig, omdat in 1776 bij de doop van Benjamin Dammuller ook al die achternaam genoteerd werd, evenals in 1772, en bij de ondertrouw: (Johan) Dirk Dammuller is ondertrouwd Amsterdam 21 april 1772 met Hester van der Meer, gedoopt Leiden (Loodskerk) 13 juni 1745, dochter van Benjamin van der Meer en Willemijntje Verlinde(n).  

Benjamin Dammuler trouwde op 18 september 1801 met Alida Arkenste:

Het is wel aardig om te zien, dat zij zelf haar achternaam schrijft als Harkeste.
De ambtenaar was er kennelijk helemaal niet erg met zijn aandacht bij, want hij schrijft ook dat Benjamin Dammuller geassisteerd werd door zijn vader Daniel Dammuller. De leeftijd van de bruidegom wordt genoteerd, 25 jaar en dat klopt, zodat we ook mogen aannemen, dat de leeftijd van de bruid klopt. Die staat genoteerd als 23 jaar. Benjamin Dammuller woonde volgens de opgave op de Groenburgwal, terwijl Aaltje Arkenste, wonende in de Waterpoortsteeg, geassisteerd werd door
haar moeder Elisabeth Westerink, wonende Weesperstraat.

Ook hier zitten genealogische problemen, want hoezeer ik ook mijn best deed, ik vond in Amsterdam (volgens de huwelijksinschrijving was dat toch haar geboorteplaats) geen geboortevermelding van Aaltje Arkeste, gereformeerd, noch een huwelijk van een Arkeste met Elisabeth Westerink (of varianten op die naam). In Amsterdam komt de naam Harkeste of varianten zoals Arkeste, Herkeste etc. nauwelijks voor. Alleen wordt er een gezin genoemd van:

Gerrit Arkeste, gehuwd met Alida Mulder. Hun kinderen:
1. Elisabeth Arkenstee geb. 28 mei 1764 Amsterdam Nieuweramstel
2. Grietje                     geb. 20 april 1766 Amsterdam Nieuweramstel
3. Maria                      geb. 26 maart 1768 Amsterdam Nieuweramstel
4. Gerrit                      geb. 23 februari 1771 Amsterdam Nieuweramstel
5. Catharina                geb. 13 augustus 1773 Amsterdam NieuweraAmstel
6. Joost                       geb.  5 januari 1776 Amsterdam Nieuweramstel
7. Joannes Henricus     geb. 11 januari 1777 Amsterdam Nieuweramstel

Hierachter zou heel goed een Alida Arkeste achteraan passen, ook gezien de voornaam van Alida Mulder, en ook qua geboortejaar 1778. Dan trouwde zij inderdaad op 23-jarige leeftijd, zoals de acte aangeeft. Maar zij werd dus niet gevonden. Maar bovendien was het gezin hierboven Rooms Katholiek, althans werden alle kinderen gedoopt in de Rooms Katholieke Kerk aan het Kuiperspad aan de huidige Amsteldijk.

Ook de naam van Alida's genoemde moeder Elisabeth Westerik gaf mij geen verdere aanknooppunten, want de naam komt wel voor, maar ik zie geen verband. Toch is er wel weer een aparte vermelding uit 1798:

Jan Westerick en Aaltje Mulder dopen een dochter Johanna op 16 mei 1798 in de Rooms-Katholieke Mozes- en Ašronkerk
Doopgetuigen zijn Jan de Post en
Lijsje Herkenstee.

Daar komt dan opeens een verband tussen Westerik, Mulder en Arkestee (rooms katholiek), maar ik weet niet goed wat ik ermee aan moet. Alida Harkeste werd gereformeerd genoemd bij haar huwelijk en zij stierf kennelijk luthers, in het Luthers Weeshuis:

Op heden 24 mei 1850 zijn voor ons verschenen Simon Flugger, oud 73 jaar, wonend Luthers Weeshuis en Jan Timmerman, oud 76 jaar, wonende alsboven, bekenden van de overledene, welken hebben verklaard dat op de 23ste dezes des voormiddags te negen ure in het huis staande Muidergracht kanton 1 no. 24 is overleden Aleida Maria Arkenstein, zonder beroep, alhier wonende, in den ouderdom van 73 jaren, weduw van Benjamin Dammuller
DTB Amsterdam Overlijdens 1850 pag. 3 fo. 90v

Ook bij dopen van haar kinderen met Benjamin Dammuller vinden we weinig aanknopingsgegevens. Als doopgetuigen zijn vaak zijn ouders aanwezig, behalve in 1807 bij de doop van Anna Dammuller. Dan zien we als doopgetuige Geertruy van Harlen.

Zoekend in de doopgegevens van Amsterdam vond ik wel wat naamsvarianten van Geertruy van Harlen n.l. van Arle maar misschien ook Arrins, en die oogt weer veelbelovend omdat daar ook de naam Westering weer in een variant opduikt:

dochter Antje
vader Albert Vestering
moeder Marretje Arrins
getuigen Wolter Arrins
Geertje Arrins
pastor Dirk Semeins van Binnevest
doop 28 maart 1788
religie Hervormd, Nieuwezijdskapel
bron 72 p. 227 (folio 113) nr. 2

Daar ook nog een zeldzame vermelding van nog een lutherse Arkenstee:

dochter Geertruij
vader Jan Jurjen Spook
moeder Elizabeth Flammin
getuigen Steven Nielsen
Geertruij Arkensteen
pastor Augustus Sterk
doop 20 juli 1787
religie Evangelisch-Luthers, Lutherse kerken
bron 270 p. 71 (folio 46) nr. 10

 

Maar het onderzoek naar dit stuk van mijn kwartierstaat verloopt intussen -net als het onderzoek naar mijn eigen familienaam- erg moeizaam.